Deepfakes en desinformatie tijdens een crisis: herkennen en reageren

Waarom deepfakes een crisiscommunicatie-risico zijn (niet alleen een technisch risico)

Het is verleidelijk om deepfakes te zien als een technisch probleem: een detectievraagstuk voor IT-specialisten en factcheckers. Dat is te beperkt gedacht. Voor wie verantwoordelijk is voor crisiscommunicatie is een deepfake vooral een communicatieprobleem met een technische oorzaak. Een gemanipuleerde video van een bestuurder, een nagemaakte stem in een telefoongesprek of een vervalst persbericht kan binnen enkele uren een eigen leven gaan leiden, terwijl de organisatie zelf nog bezig is met het vaststellen van de feiten.

Het World Economic Forum plaatst desinformatie, fors versterkt door generatieve AI, dan ook nadrukkelijk in het rijtje van de belangrijkste mondiale risico's voor 2025. Dat is geen abstracte constatering. Het betekent dat organisaties er rekening mee moeten houden dat een crisis niet alleen bestaat uit het incident zelf, maar ook uit een tweede, parallelle informatiecrisis: de vraag wat mensen geloven te zien en horen, en hoe snel een onjuist beeld zich verspreidt voordat een correctie het inhaalt. Wie crisiscommunicatie nog puur inricht rond het delen van eigen, geverifieerde informatie, loopt het risico dat het narratief allang is bepaald door iets dat nooit is gebeurd.

Het Nederlandse dreigingsbeeld

Ook de Nederlandse veiligheidsdiensten wijzen hierop. In het rapport "Versterkte dreigingen in een wereld vol kunstmatige intelligentie" (december 2024) concluderen AIVD, MIVD en NCTV gezamenlijk dat generatieve AI de drempel verlaagt om desinformatie en propaganda te maken en te verspreiden. Dat geldt niet alleen voor statelijke actoren die met geopolitieke motieven werken, maar nadrukkelijk ook voor niet-statelijke actoren. Het rapport noemt onder meer Al Qaida en ISIS als voorbeelden van groepen die deze mogelijkheden kunnen inzetten.

Voor organisaties in Nederland betekent dit dat de dreiging breder is dan alleen "een vijandige staat die het op ons gemunt heeft". De toegankelijkheid van de technologie zorgt ervoor dat ook kleinere, minder voorspelbare actoren in staat zijn om overtuigend gemanipuleerd materiaal te produceren, met potentieel grote impact op een crisis die al gaande is of juist door desinformatie zelf wordt veroorzaakt. Dat maakt voorbereiding relevant voor vrijwel elke organisatie die zich met crisiscommunicatie bezighoudt, niet alleen voor de meest voor de hand liggende doelwitten.

Van reactief naar proactief: wat de praktijk leert

Onderzoek onder PR-professionals naar AI-deepfakes en strategische crisiscommunicatie laat zien dat de praktijk nog vaak reactief is: pas in actie komen zodra een deepfake of desinformatiecampagne al zichtbaar is, met als risico dat de organisatie voortdurend achter de feiten aanloopt. Datzelfde onderzoek signaleert een duidelijke noodzaak om naar een proactievere aanpak te bewegen, met concrete strategieën: deepfake-scenario's standaard meenemen in het crisiscommunicatieplan, stakeholderrelaties versterken zodat vertrouwen er al ligt vóórdat het nodig is, mediamonitoring en sentimentanalyse verbeteren om vroege signalen op te vangen, en structureel samenwerken met factcheckers en technologiepartners in plaats van dat pas te zoeken op het moment zelf.

De conclusie is helder: een uitsluitend reactieve aanpak, hoe begrijpelijk ook onder tijdsdruk, is minder duurzaam dan structurele voorbereiding. Dat sluit aan bij recente verfijningen van de Situational Crisis Communication Theory (SCCT) van Coombs, die sinds 2022 in opeenvolgende publicaties specifiek is aangescherpt voor misinformatie-crises. Deze verfijning helpt te bepalen welke responsstrategie (ontkennen, verkleinen, herstellen of versterken) het beste past bij hoe een bepaald stuk desinformatie zich verspreidt: gaat het om een geïsoleerd bericht, een virale golf, of een gecoördineerde campagne? De juiste strategie hangt af van dat verspreidingspatroon, niet van een standaardreactie die voor elke situatie hetzelfde is.

Praktische stappen om u voor te bereiden

Vanuit deze inzichten zijn een aantal praktische stappen te destilleren die voor de meeste organisaties haalbaar zijn, ook zonder een groot gespecialiseerd team.

Zorg allereerst voor een vooraf vastgesteld protocol voor het verifiëren van beeld, video en audio. Wie beoordeelt binnen de organisatie of materiaal echt is, welke stappen worden daarvoor doorlopen en binnen welke tijd? Een protocol dat pas tijdens de crisis wordt bedacht, kost kostbare tijd die u niet heeft.

Wijs daarnaast een vast aanspreekpunt aan voor mogelijke deepfakes en desinformatie. Dit voorkomt dat meldingen van medewerkers, klanten of media blijven hangen tussen afdelingen, en zorgt voor één plek waar signalen samenkomen en een besluit wordt genomen over de te volgen aanpak.

Communiceer bovendien transparant zodra iets is weerlegd. Leg uit wat er precies vals bleek te zijn, hoe u dat heeft vastgesteld en wat wel klopt. Deze transparantie versterkt de geloofwaardigheid van de organisatie op de langere termijn, ook al kost het in het moment zelf extra uitleg.

Pas ten slotte het inzicht uit de verfijnde SCCT toe: kies een responsstrategie die past bij hoe de desinformatie zich daadwerkelijk verspreidt, in plaats van standaard te ontkennen of juist standaard uitgebreid te reageren. Een geïsoleerd bericht met weinig bereik vraagt om een andere aanpak dan een snel viraal gaande video. Door dit onderscheid vooraf te doordenken, sluit de reactie beter aan bij de situatie op het moment dat het nodig is.

• World Economic Forum: The financial impact of disinformation on corporations
• NCTV: Versterkte dreigingen in een wereld vol kunstmatige intelligentie (december 2024)
• Wiley: onderzoek naar AI-deepfakes en strategische crisiscommunicatie
• ResearchGate: Situational Crisis Communication Theory (SCCT), Refining and Clarifying a Cognitive-Based Theory of Crisis Communication
• ScienceDirect: verfijning van SCCT voor misinformatie-crises